چندی پیش یادداشتی درباره وضعیت مهاجران افغانستانی و چالش‌های روز افزون آنان در ایران، با عنوان: مهاجران افغانستانی، چهل سال وفاداری، چهل سال بلاتکلیفی از من در خبرگزاری جمهور منتشر شد.
آنچه بیش از خود یادداشت توجه مرا جلب کرد، حجم و محتوای واکنش‌ هایی بود که در پی آن شکل گرفت. صدها نظر و هزاران بازدید نشان داد که مسئله مهاجران افغانستانی تا چه اندازه به موضوعی حساس و مناقشه‌برانگیز در جامعه ایران تبدیل شده است. نکته قابل تأمل این بود که بخش بزرگی از نظرات، نه درباره بیمه اجباری، وضعیت اقامت یا بلاتکلیفی چند ده ساله مهاجران، بلکه درباره اخراج مهاجران، بیکاری، گرانی و مشکلات اقتصادی کشور بود. بسیاری از کاربران مهاجران افغانستانی را عامل یا دست‌ کم یکی از عوامل اصلی مشکلات موجود معرفی می‌ کردند. همین واکنش‌ها یک پرسش مهم را پیش روی من قرار داد. چرا بخشی از جامعه ایران نسبت به مهاجران افغانستانی چنین نگاه منفی پیدا کرده است؟ آیا مهاجران واقعاً عامل بحران‌ های اقتصادی و اجتماعی هستند یا به نزدیک‌ترین متهم برای توضیح مشکلات کشور تبدیل شده‌ اند؟
 
برای پاسخ به این سؤال باید ابتدا یک واقعیت را پذیرفت. بخشی از نگرانی جامعه ایران واقعی است. افزایش جمعیت مهاجران در سال‌ های اخیر می‌ تواند بر بازار مسکن، خدمات آموزشی، درمانی و برخی بخش‌ های بازار کار فشار وارد کند. هیچ تحلیل منصفانه‌ ای نباید این نگرانی‌ ها را نادیده بگیرد. همان‌طور که هیچ کشوری نمی‌ تواند نسبت به مدیریت مرزها و جمعیت مهاجر بی‌تفاوت باشد. اما مسئله از جایی آغاز می‌شود که نگرانی‌های واقعی به نفرت عمومی از مهاجران تبدیل می‌شود.
 
در شرایطی که جامعه با تورم، گرانی، بیکاری، کاهش قدرت خرید و ناامیدی نسبت به آینده روبه‌رو است، پیدا کردن علت‌ های واقعی مشکلات دشوار است. علت‌ ها معمولاً در تصمیمات اقتصادی، سیاستگزاری‌ های کلان و مدیریت کشور قرار دارند. اما مهاجران در خیابان، بازار، ساختمان و کارگاه دیده می‌شوند. به همین دلیل ساده‌ ترین راه این است که آنان به عنوان مقصر معرفی شوند. مهاجر در چنین شرایطی شبیه مسافری است که سوار اتوبوسی شده که سال‌هاست قطعه ای از آن مشکل دارد، اما هربار که اتوبوس از حرکت می‌ایستد، مسافران به جای نگاه کردن به موتور، به همان مسافر تازه‌وارد اعتراض می‌کنند.
 
بخش مهمی از مهاجرستیزی در ایران نیز از همین منطق پیروی می‌کند. هر زمان صحبت از بیکاری می‌شود، مهاجران متهم می‌ شوند. هر زمان بحث گرانی مسکن مطرح می‌شود، باز هم انگشت اتهام به سمت آنان می‌رود. هر زمان مشکلی اجتماعی رخ می‌ دهد، مهاجران در جایگاه متهم قرار می‌ گیرند. در حالی که واقعیت بسیار پیچیده‌ تر از این روایت ساده است.
 
البته این به معنای آن نیست که مهاجرت هیچ تأثیری بر اقتصاد ندارد. حضور جمعیت میلیونی مهاجران می‌تواند بر برخی بازارها و خدمات عمومی فشار وارد کند. اما تفاوت بزرگی میان نقد سیاست‌ های مهاجرتی و دشمنی با مهاجران وجود دارد. انتقاد از نحوه مدیریت مهاجرت حق هر شهروندی است، اما تبدیل کردن یک گروه چند میلیونی به مقصر همه مشکلات، دیگر تحلیل نیست؛ نوعی فرار از مواجهه با واقعیت است.
 
شاید مهم‌ترین اشتباهی که امروز در فضای عمومی ایران رخ می‌دهد، اشتباه گرفتن مهاجرت با مهاجر باشد. اگر کسی معتقد است سیاست‌ های مهاجرتی کشور نیازمند اصلاح است، باید درباره همان سیاست‌ ها سخن بگوید. اما کارگری که برای تأمین معاش خانواده خود مهاجرت کرده، طراح سیاست‌ های اقتصادی کشور نیست. او مسئول تورم نیست. او مسئول کاهش ارزش پول ملی نیست. او مسئول بحران مسکن نیست. مهاجر ممکن است بخشی از یک مسئله باشد، اما به سختی می‌توان او را علت اصلی بحران‌های پیچیده اقتصادی و اجتماعی دانست.
 
جالب آنکه این پدیده فقط به ایران محدود نیست. در بسیاری از کشورهای جهان، هنگام بروز بحران‌ های اقتصادی، مهاجران نخستین گروهی هستند که متهم می‌شوند. در آمریکا، اروپا و بسیاری از کشورهای دیگر نیز بارها مهاجران مسئول بیکاری، ناامنی و کاهش رفاه معرفی شده‌اند. اما تجربه نشان داده است که مشکلات اقتصادی معمولاً ریشه‌ هایی بسیار عمیق‌تر از حضور مهاجران دارند. متهم کردن مهاجران شاید برای مدتی خشم جامعه را تخلیه کند، اما مشکل اصلی را حل نمی‌کند.
 
در این میان نباید از نقش سیاست‌گذاران دولت و رسانه‌ ها نیز غافل شد. وقتی سال‌ ها درباره مهاجران سیاستی شفاف وجود نداشته باشد، وقتی وضعیت حقوقی میلیون‌ ها انسان پس از چند دهه همچنان نامشخص باقی بماند و وقتی هر بحران اجتماعی به نحوی با مهاجران پیوند بخورد، طبیعی است که بخشی از جامعه نیز نگاه منفی پیدا کند. مهاجرستیزی فقط محصول احساسات مردم نیست. گاهی محصول سال‌ ها مدیریت ناقص و سیاست‌ های مبهم نیز هست.
 
اما شاید مهم‌ترین خطر مهاجرستیزی این باشد که جامعه را از دیدن ریشه‌ های واقعی مشکلات باز می‌دارد. جامعه‌ ای که برای هر بحران یک قربانی پیدا می‌ کند، ممکن است برای مدتی احساس آرامش کند، اما هرگز به راه‌ حل واقعی نزدیک نخواهد شد.
واقعیت این است که مهاجر افغانستانی نه فرشته است و نه شیطان. همان‌گونه که در هر جامعه‌ای افراد قانون‌مدار و قانون‌گریز وجود دارند، در میان مهاجران نیز انسان‌ های متفاوتی زندگی می‌کنند. اما قضاوت درباره میلیون‌ ها انسان بر اساس چند تجربه منفی یا چند تصویر کلیشه‌ ای، نه عادلانه است و نه عقلانی.
 
لذا، پرسش اصلی این است که چرا در هر بحران، آسان‌ ترین راه برای بخشی از جامعه پیدا کردن یک متهم جدید است. آیا مهاجران واقعاً علت مشکلات هستند، یا فقط نزدیک‌ترین و کم‌ هزینه‌ ترین متهمی هستند که می‌توان همه ناکامی‌ها را بر دوش او گذاشت؟  شاید مهاجران افغانستانی امروز بیش از هر چیز یک مطالبه از مسئولان ایران داشته باشند. ساماندهی و ثبات.
 
بسیاری از آنان نه به دنبال امتیازات ویژه هستند و نه خواسته‌ ای فراتر از قانون دارند. تنها خواسته اصلی این است که هر سال با بخشنامه‌ها و محدودیت‌ های تازه مواجه نشوند. سیم‌ کارتشان قطع نشود، خدمات بانکی‌ شان ناگهان متوقف نشود، برای تمدید مدارک و اقامت دچار سردرگمی نشوند و مسئله بیمه و سایر خدمات ضروری آنان به شکلی پایدار و قابل پیش‌بینی حل شود. شاید پس از چهار دهه زندگی در ایران، بزرگ‌ترین خواسته مهاجران افغانستانی نه چیزی فراتر از حقوق دیگران، بلکه پایان دادن به بلاتکلیفی دائمی و داشتن آینده‌ ای روشن‌ تر و مطمئن‌ تر باشد.
 
مهدی حسینی- خبرگزاری جمهور