در جریان رمضان، چهره زندگی روزمره برای یک ماه تغییر میکند. برنامه خواب و خوراک نظم تازه میگیرد، مسجدها پررونق تر میشود و فضای عمومی رنگ دیگری می یابد. اما در کنار این تغییرات، یک پرسش جدی همواره همراه روزه دار است: این ماه در عمل تا چه اندازه ما را بهتر میسازد. چون روزه تنها تغییر برنامه خوردن و خوابیدن نیست، تمرین مراقبت است. اگر اثر آن در زندگی روزمره دیده نشود، رمضان میگذرد و ما همان میمانیم که بودیم.
 
قرآن هدف روزه را تقوا معرفی میکند. تقوا در اینجا یک شعار نیست، بلکه توان نگه داشتن خود در لحظات امکان خطاست. یعنی پیش از آنکه زبان بلغزد، خشم بالا بگیرد، حق کسی ضایع شود یا تصمیمی ناعادلانه گرفته شود، در درون خود مهار داشته باشیم. اگر روزه فقط شکم را نگه دارد و این مهار در رفتار فعال نشود، روزه به مقصد کامل خود نرسیده است.
 
رمضان به ما یاد میدهد که تربیت با افراط ساخته نمیشود. قرآن برای بیمار و مسافر راه میگذارد و اصل آسانی را برجسته میکند. این یعنی روزه میدان نمایش نیست، میدان تربیت است. در تربیت، دوام مهمتر از هیجان است. هر روزه دار میتواند از خود بپرسد عبادت را طوری تنظیم کرده که او را بسازد یا طوری که او را خسته و تندخو کند. روزه ای که اخلاق را تنگ کند با روح این ماه سازگار نیست.
 
رمضان همزمان ماه بازگشت به قرآن است. اما بازگشت به قرآن تنها با خواندن تمام نمیشود. باید فهم و سپس انتخاب را تغییر دهد. قرآن در رمضان باید معیار تشخیص ما را دقیقتر کند. آیا حساسیت ما نسبت به دروغ بیشتر شده یا کمتر. آیا در کار و معامله حق مردم را سبک میشماریم یا دقیقتر شده ایم. آیا در قضاوت درباره دیگران شتابزده ایم یا منصفتر. اگر رمضان از ما انسان دقیقتر نسازد، تلاوت به اندازه ظرفیت خود وارد زندگی نشده است.
 
یکی از درس های بزرگ روزه مفهوم حد است. روزه دار از صبح تا شب تمرین میکند که هر خواسته ای را دنبال نکند. همین تمرین باید از غذا فراتر برود: حد در گفتار، حد در خشم، حد در نگاه، حد در مصرف، حد در شوخی و حد در قضاوت. قرآن تنها نمیگوید خطا نکنید، میگوید به مرز خطا نزدیک هم نشوید. این یعنی پیشگیری، یعنی از همان قدم های کوچک که راه را به لغزش های بزرگ باز میکند فاصله بگیریم. اگر رمضان تنها در پایان روز با افطار تمام شود ولی در طول روز زبان بی مهار باشد، این درس هنوز وارد زندگی نشده است.
 
در میان همین احکام، قرآن از نزدیکی خدا سخن میگوید تا نشان دهد اصل روزه فقط قانون نیست، حضور است. وقتی انسان احساس کند تنها نیست و خدا نزدیک است، دروغ گفتن سختتر میشود، حق خوردن سنگینتر میشود و تحقیر دیگران بی معناتر. روزه دار اگر این احساس را زنده نگه دارد، مراقبت درونی در او قویتر میشود و همین مراقبت است که بعد از رمضان باید باقی بماند.
 
شب قدر معیار دیگری به ما میدهد: کیفیت مهمتر از کمیت است. ممکن است یک لحظه صداقت با خود، یک تصمیم برای اصلاح یک عادت نادرست یا یک عذرخواهی از کسی که حقش ضایع شده، از ده ها کار بی توجه ارزشمندتر باشد. رمضان اگر قرار است ما را بلند کند، باید کیفیت انتخاب های ما را تغییر دهد. روزه دار در این ماه فرصت دارد چیزی را که در زندگی اش غلط شده اصلاح کند، نه فقط برنامه اش را عوض کند.
 
اگر کسی بخواهد از رمضان درست استفاده کند لازم نیست دنبال کارهای پیچیده برود. کافی است هر روز چند چیز را با خود مرور کند: آیا امروز زبانم را نگه داشتم یا نه. آیا در برخورد با خانواده، همکار و مردم نرمتر و منصفتر بودم یا نه. آیا حق کسی را سبک شمردم یا رعایت کردم. آیا در خشم و قضاوت شتاب کردم یا فاصله گرفتم. آیا در کار و معامله صداقت و امانت را جدی گرفتم یا آسان گذشتم. و آیا در خلوت همان بودم که در حضور دیگران هستم.
 
اگر این چند معیار آرام آرام در ما بهتر شود، رمضان کار خود را کرده است. چون روزه از ما فقط گرسنه نمیخواهد، انسان مراقب میخواهد. انسان مراقبی که در لحظه وسوسه و خشم و معامله و قضاوت، بتواند خود را نگه دارد و از حق دیگران عبور نکند. اگر این مراقبت بعد از رمضان هم بماند، یعنی این ماه را درست مصرف کرده ایم و اثرش در اخلاق و رفتار ما ادامه یافته است.
ا
احمدشکیبب بخشی- خبرگزاری جمهور