دیروز مجاهد، امروز تروریست

مجاهد مدعی است که «علمای واقعی» با چنین حملاتی مخالف‌اند.

 

طاهر اشرفی؛ رئیس شورای علمای پاکستان، پس از حملات مرگبار پاکستان به خاک افغانستان، در یک پیام ویدیویی از این حملات حمایت کرد و گفت که اگر در این حملات مسجدی نیز هدف قرار گرفته باشد، [مشکلی ندارد زیرا] پیامبر اسلام خود نیز دستور سوزاندن مسجدی به نام «ضرار» را صادر کرده بود.

 

این موضع گیری ها در حالی ابراز می شود که از همان ابتدا، یکی از مهم ترین چالش‌ها درباره حملات هوایی اخیر ارتش پاکستان بر مواضع تی تی پی در شرق افغانستان، مشروعیت مذهبی این اقدام بود؛ حملاتی که در ماه رمضان، برخی اماکن مذهبی مانند مدرسه و مسجد را هدف قرار داد و از جمله منجر به کشته شدن شماری غیرنظامی شد. 

 

به عنوان نمونه، در یکی از واکنش‌ها، سخنگوی سابق وزارت امر به معروف طالبان، با انتشار تصویری از بقایای یک مدرسه دینی در ننگرهار، نوشت که قرآن های پاره پاره بی پاسخ نخواهد ماند.

 

برخی دیگر از مقامات طالبان یا هواداران این گروه، بمباران در ماه مبارک رمضان را برجسته کرده و به این ترتیب، مشروعیت این حمله را به چالش کشیده اند.

 

این در حالی است که در مقابل، پاکستان مدعی است که این حمله بر مخفیگاه‌های «گروه فتنه خوارج» انجام شده است؛ اصطلاحی مناقشه برانگیز در تاریخ اسلام که به گروهی یاغی و تندرو اطلاق می شود که از منظر مذهبی، خارج از دایره دین، تعریف می شود.

 

به این ترتیب، واکنش تند ذبیح‌الله مجاهد به اظهارات طاهر اشرفی؛ رییس شورای علمای پاکستان نیز بار دیگر پرده از تناقض‌های دیرینه در مواضع طالبان و علمای پاکستانی برمی‌دارد؛ تناقض‌هایی که ریشه در دهه‌ها استفاده ابزاری از مفاهیم مذهبی برای پیشبرد اهداف سیاسی و پروژه های امنیتی دارد. این تغییر مواضع، از «مجاهد» خواندن طالبان در گذشته تا «تروریست» نامیدن همان جریان‌ها امروز، نشان می‌دهد که چگونه دین در این منطقه به ابزاری برای مشروعیت‌بخشیدن به سیاست‌های متغیر و منافع سیال قدرت ها تبدیل شده است.

 

از دهه ۱۹۹۰ تا زمان رسیدن طالبان به قدرت، بسیاری از علمای پاکستانی، به‌ویژه آن‌هایی که به نهادهای امنیتی و سیاسی نزدیک بودند، جنگ طالبان در افغانستان را «جهاد» معرفی می‌کردند. مدارس مذهبی پاکستان، که بسیاری از رهبران طالبان در آن‌ها پرورش یافته‌اند، نقش مهمی در صدور فتاوای حمایتی و توجیهی داشتند. علمای پاکستانی، حضور طالبان در افغانستان را بخشی از «جهاد اسلامی» در برابر اشغال خارجی می‌دانستند و حملات طالبان به مکاتب، مساجد، کاروان‌های دولتی و حتی غیرنظامیان را در چارچوب «جهاد» توجیه می‌کردند. در آن زمان، طالبان نیرویی مشروع و مجاهد تلقی می شدند.

 

اما امروز، همان جریان‌های مذهبی در پاکستان، از جمله طاهر اشرفی، طالبان پاکستانی (تی‌تی‌پی) را که متحد نزدیک طالبان افغان است و در جنگ این گروه علیه دولت پیشین افغانستان، مشارکت فعال داشت، «تروریست» می‌خوانند و حتی حملات ارتش پاکستان به خاک افغانستان را از منظر مذهبی توجیه می‌کنند. اشرفی در واکنش به حملات اخیر، با استناد به ماجرای «مسجد ضرار»، حمله به مسجد را نیز قابل توجیه دانست. این چرخش گفتمانی، برای بسیاری از ناظران، نشانه‌ آن است که مواضع مذهبی در پاکستان بر اساس پروژه های امنیتی، منافع سیاسی و تعارض های ایدئولوژيک میان حاکمیت و معارضان، تغییر می‌کند. علمایی که دیروز طالبان را «مجاهد» می‌دانستند، امروز همان جریان را «تروریست» معرفی می‌کنند.

 

این تناقض زمانی برجسته‌تر می‌شود که به رفتار طالبان افغانستان نیز نگاه کنیم. ذبیح‌الله مجاهد، امروز علمای پاکستانی را «علمای درباری» می‌خواند و می‌گوید «علمای واقعی» با حملات پاکستان مخالف‌اند؛ اما طالبان در دهه‌های گذشته، دقیقاً با اتکا به فتاوای همین علمای درباری، جنگ خود را در افغانستان پیش می‌بردند. طالبان در آن دوران، با کمک‌های مالی، تسلیحاتی و آموزشی پاکستان، جنگی را در افغانستان ادامه دادند که در آن مکاتب دخترانه، مساجد شیعیان، کارمندان دولتی و زیرساخت‌های عمومی بارها هدف قرار گرفتند. بسیاری از علمای پاکستانی که امروز طالبان را محکوم می‌کنند، در آن زمان این حملات را «جهاد» می‌نامیدند.

 

اکنون که طالبان به قدرت رسیده‌اند، خود در برابر پاکستان در موقعیتی مشابه قرار گرفته‌اند. پاکستان انتظار داشت که طالبان افغان پس از تسلط بر کابل، علیه تحریک طالبان پاکستان (تی‌تی‌پی) اقدام کنند؛ اما طالبان نه تنها علیه تی‌تی‌پی اقدام نکرده‌اند؛ بلکه در مواردی از آن‌ها حمایت می‌کنند. طالبان که روزی با کمک پاکستان برای «ایجاد نظام اسلامی» در افغانستان می‌جنگیدند، امروز در برابر تلاش‌های مشابه تی‌تی‌پی در پاکستان، موضعی دوپهلو دارند. این وضعیت، از نگاه تحلیلگران، بیانگر استفاده ابزاری از مفاهیم مذهبی در راستای پروژه های سیاسی و امنیتی است که برپایه آن، نیرویی که روزی ابزار سیاست منطقه‌ای پاکستان بود، امروز خود به چالشی برای همان سیاست تبدیل شده است.

 

در این میان، علمای پاکستانی نیز با تناقضی مشابه روبه‌رو هستند. آن‌ها سال‌ها از «جهاد» طالبان در افغانستان حمایت کردند؛ اما زمانی که همان تفکر به شکل تی‌تی‌پی به داخل پاکستان بازگشت، ناگهان «تروریزم» نام گرفت. این تغییر، بیش از آن‌که ناشی از تحول فکری باشد، نتیجه تغییر منافع امنیتی پاکستان است. علمایی که دیروز طالبان را «مجاهد» می‌خواندند، امروز همان جریان را «خوارج» می‌نامند. این چرخش‌های ناگهانی، نشان‌دهنده استفاده ابزاری از دین در سیاست منطقه ای پاکستان است.

 

با این حال، چیزی که همچنان ثابت و بدون تغییر باقی مانده، هزینه‌ای است که مردم افغانستان و پاکستان می‌پردازند؛ زیرا جنگ‌هایی که دیروز «جهاد» نامیده می‌شدند و امروز «تروریزم»، همچنان قربانیان از غیرنظامیان بی دفاع، قربانی می گیرند و این واقعیت تلخ، نشان می‌دهد که تا زمانی که مفاهیم دینی در خدمت اهداف و منافع سیاسی باقی بمانند، چرخه خونبار خشونت و بی‌ثباتی نیز بدون توجه به قربانیان این فجایع، توجیه خواهد شد.

 

عبدالمتین فرهمند - جمهور